Het begint klein, zoals het altijd begint. Een rek met roze feestjurkjes in een uitverkoopkraam, wapperende mouwen, zachte chiffon, het soort jurk dat op foto’s eruitziet als een zucht. Op het prijskaartje staat een bedrag waardoor de jurk klinkt als een reddingsactie. Ik pak er een, houd hem uit gewoonte tegen het licht, en het licht schijnt er meer doorheen dan zou moeten. Niet schandalig veel. Net genoeg. Dat is incident één, en op zichzelf betekent het niets, want een feestjurk mag best licht zijn. Ik leg hem terug en zeg tegen mezelf dat ik oneerlijk ben tegenover een jurk die nooit bedoeld was om onder de loep te worden genomen door een man die hem tegen een tl-lamp houdt op een groothandelsmarkt.
Ik werk aan de distributiekant van deze branche — uitverkooppartijen, restvoorraad, de lange staart van jurken die boetieks vol hoop hadden besteld en met papierwerk hebben teruggestuurd. Mijn kant van het bedrijf krijgt de jurken pas te zien als het verhaal al voorbij is, wat je een bepaald soort kennis oplevert, maar ook een bijbehorende blindheid. Ik kan je niet vertellen hoe een fluttermouw wordt genaaid. Ik kan je wel, tot in detail, vertellen wat er met een chique feestjurk gebeurt als het seizoen voorbij is, want dan komt ze bij mij terecht.
Incident twee doet zich ongeveer een week later voor, bij een andere partij. Hetzelfde type jurkje: zachtroze, met korte, wapperende mouwtjes, de BeryLove-stijl die onder meer dan een dozijn merknamen wordt verkocht, als je de exemplaren meetelt waarvan het label is weggeknipt. Deze keer keer ik het jurkje binnenstebuiten, een gewoonte die je bij de kraam niet leert — die leer je pas als je eenmaal een slechte partij hebt gekocht. De naadtoeslag zou volgens de specificaties ongeveer een centimeter moeten zijn. Wat ik nu zie, ligt dichter bij zes of acht millimeter op de plekken waar er gehaast is gewerkt. De jurk is prima. Ze zal een feestje, een bruiloft en waarschijnlijk een jaar af en toe dragen wel overleven. Maar de marge voor reparatie, voor het wijd maken, voor de kleine slijtage door normaal gebruik, is tot bijna niets teruggebracht, en een te smalle naadtoeslag komt nooit voor op een productfoto of in een advertentie. Het komt pas later naar voren, in de taal van retourzendingen, waar het wordt omschreven als slechte kwaliteit door mensen die onmogelijk kunnen weten op welk specifiek punt er is bezuinigd.
De partijen blijven maar binnenkomen, en er tekent zich een patroon af
Er zijn twee golven in mijn jaar, en deze stijl van jurken past bij beide. De eerste golf komt aan het einde van de zomer — restanten uit boetieks, gesorteerd op basis van wat er in de schappen lag: de jurken die in echte winkels hingen en gewoonweg niet verkocht werden. Die partijen zijn eerlijk. De tweede golf komt in oktober en dat is een heel ander verhaal: gebundelde retourzendingen uit de onlineverkoop, geprijsd op vijftien tot twintig procent onder de augustusgolf, omdat gesorteerde retourartikelen in zekere zin een gok zijn, wat bij gesorteerde winkelartikelen niet het geval is. Een geretourneerde jurk is gepast, misschien gedragen, en zeker aangeraakt door iemand die al had besloten dat ze hem niet wilde. Als kopers mij vragen waarom de partijen van oktober goedkoper zijn, is dat het antwoord, en het is geen bevredigend antwoord, want het betekent dat de korting geen gulheid is. De korting is informatie over wat de partij heeft meegemaakt.
Een feestjurk met fladdermouwen in de kleur blush heeft het zwaar tussen die twee golven in. Ze wordt besteld voor het trouwseizoen, voor eindexamenfeesten, voor de lange reeks evenementen waarbij een gast er tegelijkertijd zacht en formeel uit moet zien. Dan verandert het seizoen, de kleur koelt in ongeveer twee weken af van romantisch naar ‘restje’, en dan belandt het bij mensen zoals ik. Kraamhouders sorteren binnenkomende partijen eerst op stofgewicht en pas daarna op kleur. Kleur is het verhaal op de foto. Het gewicht is het verhaal dat je voelt, en op de uitverkoopmarkt wint het gevoel het elke keer weer van het oog, omdat je aan de hand kunt voorspellen hoeveel wasbeurten het kledingstuk nog te gaan heeft.
Dat brengt me bij de wastest die niemand uitvoert, maar die iedereen zou moeten doen. In de magazijnen worden gelaagde jurken gesorteerd op basis van hoe hun naden het wassen doorstaan. Naden met stiknaden behouden hun waarde. Naden die alleen met een lockmachine zijn afgewerkt, worden als eerste afgedankt. De naad bepaalt de uitverkoopprijs, niet de print, niet de kleur, niet de merknaam op een label dat bij de helft van de partij toch al ontbreekt. Een fluttermouw is een naad in vermomming – een klein stukje chiffon dat aan de schouder is bevestigd, waarvan verwacht wordt dat het mooi beweegt en de was overleeft – en de manier waarop het is bevestigd, zegt meer over de toekomst van de jurk dan wat er ook maar op de voorkant staat.
Incident drie verliep rustiger. Uitgerekend een vraag over een rol, tijdens een gesprek met een stoffenhandelaar die geen enkele reden had om zich voor mij in te spannen. Fabrieken geven een ‘comfortabel’ gewicht op voor chiffonachtige stoffen wanneer het rustig is in het monsterenseizoen. Wanneer de weefgetouwen sneller moeten draaien om het volume te halen, komen de grote rollen dunner uit dan opgegeven. Dezelfde kleur, dezelfde naam, lichter weefsel. Werkplaatsen die onder druk staan, wisselen halverwege de productie van rol wanneer de garenprijzen schommelen — een halve yuan is genoeg, zo werd mij verteld, en ik geloofde het omdat ik het bewijs in handen had: twee jurken, dezelfde stijl, hetzelfde label, dezelfde vermeende stof, waarvan je bij de ene doorheen de krant kon lezen en bij de andere niet. De klant die de eerste kreeg, schreef een recensie over de doorschijnendheid. De klant die de tweede kreeg, schreef helemaal niets, en zo wordt een goede productie meestal beoordeeld.
Wat de cijfers laten zien als de jurken worden teruggebracht
De beoordelingsgegevens voor vrijetijds- en gelegenheidsjurken in deze prijsklasse — ongeveer twintig tot zesenveertig dollar in de winkel, met beoordelingen die rond de 4,0 tot 4,3 liggen — vertonen een patroon dat ik van de andere kant heb leren herkennen. Opmerkingen over doorschijnendheid maken bijna een derde uit van de klachten met één of twee sterren in de meest vergelijkbare categorieën. De maatvoering is de oorzaak van ongeveer veertig procent van de retourzendingen. Kreukels, verkleuring na het wassen: de langzame afbraak van een lichte stof die een zwaar leven moet leiden. Klachten in het goedkopere segment draaien om dunne stof. Klachten in het middensegment draaien om de prijs-kwaliteitverhouding — niet de moeite waard voor die prijs — wat klinkt als dezelfde klacht als bij duurdere schoenen, maar dat is het niet. ‘Niet de moeite waard’ is een oordeel over de prijs, en de jurk die hier tussenin zit, is vaak dezelfde jurk, verkocht tegen twee verschillende prijzen door twee verkopers met verschillende ideeën over wat het prijskaartje zou moeten beloven.
Het maatpatroon verdient een aparte, grondige blik, want ook hier stapelen de problemen zich op. Grotere maten uit deze partijen worden veel vaker teruggestuurd met de opmerking dat ze te strak zitten bij de buste dan kleine maten. Dat is een probleem met de maatverdeling, geen probleem met de stof — het patroon is rekenkundig vergroot in plaats van opnieuw op een lichaam te worden aangepast, en een feestjurk met fladdermouwen die op die manier is gedimensioneerd, behoudt haar verhoudingen op papier maar verliest ze wanneer iemand de jurk draagt. De inkoper van de boetiek die de matenreeks heeft besteld, kan dit niet zien aan de hand van een set monsters die doorgaans in één gemiddelde maat wordt geleverd. Ik zie het in oktober, tijdens de retourgolf, wanneer de XL-jurken worden teruggestuurd met de labels er nog aan en steeds dezelfde opmerking in verschillend handschrift.
Er is een vuistregel onder inkoopagenten die ik vroeger cynisch vond, maar nu beschouw als louter vooruitziend. Een aanbieding die pronkt met een zeer lage minimumafname komt meestal van een atelier dat overleeft op kleine bestellingen, en dat zijn precies de ateliers die halverwege de productie van rol naar rol wisselen en op de marges bezuinigen als het financieel krap wordt. Dat is geen moreel oordeel. Een atelier dat van de hand in de mond leeft, neemt de beslissingen die bij zo’n bestaan horen. Maar het verklaart wel waarom de uitverkoopmarkt überhaupt bestaat, en waarom een inkoper die een collectie feestjurken voor een boetiek bestelt, niet alleen naar de offerte moet kijken, maar ook naar de situatie van de werkplaats erachter. Voor wat het waard is: de standaardgroothandelshoeveelheid voor feestkleding voor dames ligt hier op 10 stuks per model, met een mix van kleuren en maten — de mouwloze, off-shoulder jurk voor speciale gelegenheden maakt deel uit van diezelfde programmafamilie, en de Aankoopadvies voor feestartikelen de andere helft dekken van wat gasten daadwerkelijk uitgeven voor dezelfde evenementen, terwijl de recensie van een gastenjurk met pailletten gaat in op wat er gebeurt aan het luidste uiteinde van dezelfde rail.
Incident vier, als ik eerlijk tel, betrof een jurk die ik had gekocht. Ik nam een roze jurk met fladdermouwtjes mee naar huis uit een partij die ik al eens had gesorteerd, waste hem zoals een normaal mens een feestjurk wast – dat wil zeggen: onzorgvuldig en op de verkeerde temperatuur – en toen de mouwen uit de machine kwamen, leken ze te hebben besloten met pensioen te gaan. De naden hielden stand. De chiffon vergaf het niet. Ik stond in mijn eigen keuken met een jurk in mijn handen die een trouwseizoen, een retourzending, een consolidatiemagazijn en mijn sorteertafel had overleefd, om vervolgens de genadeslag te krijgen van mijn wasmachine, en ik voelde de specifieke ergernis van een man wiens vakkennis zich niet uitstrekte tot zijn eigen wasgoed. Nee, wacht. Dat is niet helemaal de les. De jurk was al versleten toen ik hem kocht. De wasbeurt maakte dat alleen maar duidelijk. Wat, nu ik erover nadenk, precies is wat retourzendingen doen — ze maken versletenheid zichtbaar die maanden eerder, stroomopwaarts, al was ingebouwd in beslissingen over rolgewicht en naadtoeslag die niemand stroomafwaarts kan zien totdat de stof het begeeft.
De rapportage over de afzet van zomerse gelegenheidsjurken vertoont op grote schaal dezelfde blinde vlek. De rapporten benadrukken de groei in aantal stuks binnen de categorie. Wat ze echter buiten beschouwing laten, is dat de groei in stuks plaatsvindt, niet in geld — de gemiddelde verkoopprijzen daalden naarmate fast fashion de categorie onder druk zette, en de marge ging ergens anders naartoe dan naar de stof. De prijzen van katoen en garen schommelden het afgelopen jaar met dubbele cijfers en de ateliers vingen dit grotendeels op door de stof dunner te maken in plaats van de prijs te verhogen. Het getal op de prijslijst bleef hetzelfde. De jurk werd lichter. Ergens tussen die twee feiten zit het grootste deel van wat mijn oktoberpartijen me proberen te vertellen.
De vragen die me overal op de markt achtervolgen
De partij van augustus en die van oktober zien er identiek uit. Waarom is die van oktober dan 15 tot 20 procent goedkoper?
Oktober is goedkoper omdat de kleding uit oktober al gedragen, gepast, geretourneerd en gesorteerd is, terwijl die uit augustus meestal gewoon op een rek heeft gelegen. Restanten die in de schappen zijn gesorteerd, hebben een bekende geschiedenis, wat in mijn vak geld waard is, terwijl geretourneerde voorraad een onbekende geschiedenis heeft waarvoor de prijs zich moet verontschuldigen. Ik koop beide, maar niet op dezelfde manier — de oktoberpartijen worden binnenstebuiten gekeerd, de naden van de mouwen worden voorzichtig uitgetrokken, de naadtoeslag wordt met mijn duimnagel gemeten en een paar stuks worden opgeofferd aan een wasbeurt voordat ik het geld er volledig in steek. Inkopers die de twee golven behandelen als dezelfde voorraad tegen verschillende prijzen, leren het verschil van hun klanten, meestal schriftelijk, meestal in december, wanneer de feestkalender zijn hoogtepunt bereikt en de versleten jurken worden gevraagd om nog één keer te presteren.
Er was een naadtoeslag van één centimeter beloofd. Die van mij bleek eerder 7 millimeter te zijn. Maakt dat eigenlijk wel uit?
Dat is van belang in het tweede jaar van de levensduur van de jurk; daarom doorstaat ze de keuring in de eerste maand. Zeven millimeter houdt een naad net goed genoeg bij elkaar om een pasbeurt en het eerste gebruik te doorstaan, maar daarna biedt het de eigenaar geen speelruimte meer — geen ruimte om de jurk ruimer te maken, geen marge wanneer een naad onder druk komt te staan, geen reparatie die de moeite waard is als er uiteindelijk iets scheurt op een feestje. Het afschaven gebeurt bij spoedopdrachten, wanneer het atelier tegelijkertijd stof en tijd bespaart, en de koper die een monster nooit binnenstebuiten keert, zal nooit weten dat het is gebeurd, totdat in de retourberichten het woord ‘kwaliteit’ op een bepaalde toon wordt gebruikt.
Twee verkopers, dezelfde feestjurk, en de beoordelingen lopen wat betreft de stof volledig uiteen. Wie liegt er?
Waarschijnlijk niemand, en dat is het ongemakkelijke antwoord dat ik bij de kraam het vaakst geef. Als de twee verkopers uit verschillende productieseries hebben geput — en aangezien er halverwege de productie rollen worden verwisseld wanneer de garenprijzen schommelen, soms zelfs uit verschillende weken van dezelfde serie — dan beschrijven beide groepen recensenten echte jurken. De ene partij kwam van de zwaardere rol, de andere van de lichtere, en de recensies geven een getrouw beeld van twee verschillende kledingstukken die dezelfde productfoto delen. Wat ik inkopers van boetieks adviseer, is om de maatreeks uit één enkele productierun te bestellen en daar één exemplaar van te bewaren, zodat een discussie over een nabestelling uitgaat van een kledingstuk in plaats van een foto. Het is het verschil tussen een discussie die je kunt winnen en een discussie waarin iedereen de waarheid spreekt en niemand geholpen wordt, wat naar mijn ervaring het meest voorkomende scenario is.
Dus het patroon, als alle kleine voorvalletjes eenmaal op een rij staan, is niet dat dit een slechte jurk is. Het is een mooie, luchtige, voor speciale gelegenheden ontworpen jurk waarvan de zwakke punten al vaststonden voordat het überhaupt een jurk was — in het gewicht van de rol stof, in de naadtoeslag, in de voorraadgolf waarop ze uiteindelijk een winkel binnen spoelde. Ik houd ze nog steeds elke keer eerst tegen het licht, en ik verontschuldig me niet langer voor die gewoonte of doe alsof dat gebaar iets te maken heeft met de jurk in mijn handen. Het gaat om alle jurken die eraan voorafgingen, opgestapeld in mijn geheugen op basis van het gewicht van de stof, en die stilletjes discussiëren over wat een feestjurk verschuldigd is aan de persoon die haar koopt voor de belangrijkste avond van haar jaar. Ik heb nog nooit helemaal kunnen beslissen of de prijs in oktober de echte prijs van de jurk is, zonder de hoop, of juist de oneerlijke prijs, zonder het verhaal. Hoe dan ook, de partijen blijven maar binnenkomen.
